اعتقادات و باورهاي ديني و مذهبي در ايران شمالي
· داود نصيريانفر
چكيده:
ايران شمالي (جمهوري آذربايجان) كه بخشي از مملكت شيعة ايران است و پس از اشغال آن توسط روسيه، در سال 1370 به صورت يك كشور درآمده، دومين كشور شيعي بعد از جمهوري اسلامي ايران ميباشد كه به اعتراف آقاي « هدايت اروجاف» رئيس كميته امور ديني دولت باكو 96% مردم ايران شمالي مسلمان هستند كه از اين تعداد، 80% (حداقل آماري كه از شيعيان اين كشور در گزارشات و آمارهاي رسمي اعلام ميشود) شيعه اثنيعشري ميباشند. آنچه كه در جامعه امروز ايران شمالي با كمي دقت و تأمل قابل فهم و درك ميباشد، اينكه مردم اين كشور و به خصوص روشنفكران و صاحبنظران آن بعد از سپري كردن دوران شيفتگي و خودباختگي در برابر غرب و شعارهاي پوچ و توخالي آن كه در اوايل استقلال اين كشور از اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي به شدت بروز و ظهور داشت و به تدريج واهي بودن اين شعارها در صحنه جهاني را به عينه مشاهده كردند و اميدشان به غرب و دموكراسي تبليغي و نشأت گرفته از فرهنگ ليبراليستي به يأس و سرخوردگي مبدل گشت، به سرچشمه نوراني و نجاتبخش اسلام روي ميآورند. چنان كه خود غربيها نيز به اين امر معترف هستند. به عنوان نمونه، گزارشگر راديو « موج آلمان» كه در عيد سعيد فطر ( سال 1385) در باكو و ساير شهرهاي ايران شمالي حضور داشت و گزارشي از مساجد اين كشور تهيه نموده است درگزارش خود اذعان ميكند كه: « اسلام در ايران شمالي در حال تقويت است».
■ كليد واژهها
اسلام، باورهاي ديني، تشيع، حجاب، سلفيگري، شيعه اثنيعشري، مساجد، نورچيها، وهابيها.
در اين مقاله ونوشته سعي شده است كه باورهاي ديني و ميزان و عمق نفوذ آن در بين مردم عامي ايران شمالي در سالهاي پس از استقلال از سيطره و يوغ حكومت سوسياليستي و دينستيز شوروي سابق مورد بررسي اجمالي و ميداني قرار گيرد و نمودها و مظاهر اين باورمندي بيان شود.
ايران شمالي با مساحت 600/86 كيلومتر مربع يكي از سه جمهوري تشكيلدهنده قفقاز جنوبي1 ميباشد كه در شمال ايران واقع شده است و 611 كيلومتر با جمهوري اسلامي مرز مشترك دارد.
ايران شمالي دومين كشور شيعي بعد از جمهوري اسلامي ميباشد كه به اعتراف آقاي « هدايت اروجاف» رئيس كميته امور ديني دولت باكو، 96% مردم اين كشور مسلمان هستند كه از اين تعداد، 85% ( حداقل آماري كه شيعيان اين كشور در گزارشات و آمارهاي رسمي اعلام ميشود) شيعي اثني عشري ميباشند.
آنچه كه در جامعه امروز ايران شمالي با كمي دقت و تأمل قابل فهم و درك ميباشد، اينكه مردم اين كشور و به خصوص روشنفكران و صاحبنظران آن بعد از سپري كردن دوران شيفتگي و خودباختگي در برابر غرب و شعارهاي پوچ و توخالي آن كه در اوايل استقلال اين كشور از اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي به يأس و سرخوردگي مبدل گشت، به سرچشمه نوراني و نجاتبخش اسلام روي ميآوردند. چنان كه خود غربيها نيز به اين امر معترف هستند. به عنوان نمونه، گزارشگر راديو « موج آلمان» كه درعيد سعيد فطر سال جاري (سال 1358) در باكو و ساير شهرهاي ايران شمالي حضور داشت و گزارشي از مساجد اين كشور تهيه نموده است در گزارش خود اذعان ميكند كه: « اسلام در ايران شمالي در حال تقويت است».
به نوشته روزنامه « آذربايجان نوين (چاپ باكو)» در تاريخ 22/4/86 گرايش گسترده اهالي به دين و پر رنگتر شدن ارزشهاي ديني به ويژه در سالهاي اخير در جامعه ايران شمالي موجب افزايش شمار كساني شده كه خواهان تدريس دين در مدارس هستند.
برخي مغرضان و دشمنان سرسخت اسلام، تقويت اسلام در ايران شمالي را با مسائل اقتصادي در ارتباط ميدانند وعنوان ميكنند، علت اساسي اين امر مشكلات اقتصادي و بيعدالتي اجتماعي موجود در جامعه ميباشد كه موجب ميشود، اسلام راديكالي در جامعه رشد كند و تقويت شود و زمينه را براي انفجار مهيا كند.
بيداري عرق اسلامي در بين مردم مسلمان ايران شمالي و روي آوردن بيش از پيش آنان به چشمه زلال و حياتبخش اسلام، معاندان اسلام و جيرهخواران مسيحيت معتصب و خشك و صهيونيسم شيطاني را در اين كشور عصباني كرده و به خشم آورده است كه آثار و علايم اين عصبانيت و كينه و عداوت را به راحتي ميتوان در لابهلاي نوشتهها و مقالات بيشتر نشريات غربگراي باكو مشاهده كرد كه نمونه بارز آن مقاله « اروپا و ما» به قلم « رافق تقي» مرتد در نشريه « صنعت» ميباشد.
گسترش گرايشات اسلامي در ايران شمالي آن چنان بالا گرفته است كه شبكه تلويزيوني « آينس» كه بلندگوي صهيونيسم در اين كشور مسلمان ميباشد، ناگزير به اعتراف اين موضوع شده و در برنامه تحليلي خود تحت عنوان « اوتن هفته » ( هفته گذشته) در تاريخ 30/2/86 اعلام ميدارد: «گرايش به ارزشهاي اسلامي در ميان مردم به ويژه در سالهاي اخير بسيار افزايش يافته است، ولي به نظر كارشناسان مسايل ديني برخي نيروها از اين تحولات براي تأمين اهداف مكارانه خود سوءاستفاده ميكنند. در هر صورت، علاقه مردم به ويژه جوانان به ارزشهاي اسلامي به تدريج افزايش مييابد. اين عامل به نوبه خود ايجاب ميكند كه در همه ادارات اعم از دولتي و غيردولتي، سازمانها، شركتهاي محلي و خارجي و غيره شرايط لازم براي كاركنان متدين و مؤمن فراهم شود تا بتوانند وظايف شرعي خود را به جا آورند.
« امروز در ايران شمالي نسل جوان بيش از افراد سالخورده به فراگيري علمي اسلام علاقه دارند.» استكبار و در رأس آنها آمريكا و اسرائيل و نيز، اذناب و مزدوران آنها در داخل ايران شمالي ، با احساس ترس و نگراني از گسترش اسلام راستين و فرهنگ تشيع در اين كشور و براي مقابله با اين جريان، سعي در ايجاد جريانات اسلامي منحرف نظير سلفيگري (وهابيها)، نورچيها و ... مينمايد. چنان كه به قول آقاي « القار ابراهيم اوغلو» رييس مركز دفاع از آزادي اعتقادات ديني در باكو، در ايران شمالي برخي مسئولان شرايط لازم را براي اشاعه وهابيگري فراهم كردهاند. امروز يك ويروس بسيار مخرب مانند « طالبان» در ايران شمالي شيوع يافته است. برخي ماموران دولتي از اسلام تنفر دارند. آنها شرايط لازم را براي وهابيها فراهم كردهاند.
رئيس مركز دفاع از آزادي اعتقادات ديني با اشاره به برخوردهاي بيرحمانه و مشكلات عمدي ايجاد شده براي فعاليت جمعيت تحت سرپرستي خود گفت: « ولي براي تشكلهاي افراطي كه فعاليتشان به وجهه دين اسلام لطمه ميزند، هرگونه شرايط لازم فراهم ميشود».
به نظر القار، برخي نيروهاي خارجي براي جلوگيري از نشر اسلام واقعي در ايران شمالي تلاش ميكنند: « آنها ميخواهند روياروييهاي ايجاد شده ميان مسلمانان در عراق و ساير كشورهاي اسلامي را به ايران شمالي نيز منتقل نمايند».
علاوه بر اين، گسترش گرايشات اسلامي در اين كشور شيعي، اسلام آمريكائي و ديگر مذاهب اسلامي و كشورهاي حامي آنها را حساس كرده تا تور خويش را پهن كنند واز اين خوان گسترده بهره و طعمه خويش را صيد نمايند. در اين مورد ميتوان به تحركات وهابيها و نورچيها در ايران شمالي اشاره كرد. چنان كه جريان سلفي بيش از ساير جريانات ديني در ايران شمالي ترويج يافته و از نظر سرعت رشد از همه آنها سبقت گرفته است. ميتوان از جريان نورچي نيز نام برد كه اشاعه آن نيز در آذربايجان از سرعت بسياري برخوردار است.
در اغلب اوقات از جريان نورچي به عنوان اسلام علمي نام برده ميشود!! پس از استقلال ايران شمالي از شوروي، سيل ورود پيروان جريان نورچي به ويژه طرفداران « فتحاله گولن » يكي از نظريهپردازان شاخص اين جريان از تركيه به ايران شمالي آغاز شده است. نورچيها شبكه آموزشي بزرگي را در ايران شمالي به وجود آوردهاند. پيروان اين جريان بيشتر مسايل آموزشي را مورد توجه قرار دادهاند و لذا ممكن است در ظاهر فعاليت آنها خطرناك به نظر نرسد. ولي نورچيها قصد ايجاد حكومت ديني در اين كشور را دارند و هدف اصلي آنها از تدريس علوم الهي، جذب هواداران بيشتر است. در ذيل، به نمونههايي از باورها و اعتقادات ديني و اسلامي مردم ايران شمالي اشاره ميشود.
1 . فرهنگ عفاف و حجاب
عليرغم حكومت هفتاد ساله كمونيستي و مبارزه شديد اين حكومت با مظاهر و مباني ديني و به خصوص اسلامي و نيز، سعي و تلاش غرب و صهيونيسم در ترويج فرهنگ غربي و ليبراليستي در سالهاي بعد از استقلال از سيطره حكومت سوسياليستي در اين كشور، بايد اذعان نمود كه برخلاف ظاهر زنان آذري و وضع پوشش آنان، اكثر آنان هنوز حجب و حياي اسلامي و زن شرقي را در وجود خود دارند و همانند زنان غربي و غيرمسلمان، دريده و بيعفت نيستند.
قابل ذكر است كه ظاهر و پوشش زنان آذري در شهرهاي منطقه تالش نظير آستارا، لنكران، ماسالي و ساير مناطق نسبت به باكو ـ (مركز ايران شمالي) مناسبتر و بهتر ميباشد و پوشش سنتي و اصيل در اين شهرها در حال حاضر هم تا حدود زيادي قابل رؤيت ميباشد و لذا ميزان برهنگي زنان در اين مناطق در مقايسه با باكو كمتر ميباشد.
البته اين نكته را بايد متذكر شد كه الحمدا... تعداد زنان محجبه در ايران شمالي روز به روز در حال افزايش ميباشد و امروزه ميتوان زنان محجبه را در ميان همه قشرهاي اين كشور مشاهده كرد. به ويژه در بين دختران كم سن و سال حجاب بسر كردن و محجبه شدن بيشتر به چشم ميخورد. به گونهاي كه روزنامه غربگراي « اولايلار» در مقالهاي با عنوان « افراطيگري» در شماره روز 19/ 7/85 خود بغض و كينه خود را از گسترش فرهنگ عفاف و حجاب در اين كشور شيعي بروز داده و مينويسد: « مشاهده افزايش زنان محجبه در پايتخت و ديگر شهرها مشكل نيست. چند سال قبل، تنها در بين گروههاي خاصي ميشد زنان محجبه را مشاهده كرد كه خود را ملزم به رعايت حجاب ميدانستند. اما هماكنون در همه جاها در دبيرستانها، دانشگاهها و محلهاي كار با زنان محجبه روبرو ميشويم. به ويژه در بين دختران كم سن و سال اينگونه موارد بيشتر به چشم ميخورد و لذا حجاب بسر كردن دختر چند ساله تنها ميتوان به عنوان افراطيگري نام نهاد». به دنبال افزايش حجاب در ميان زنان ايران شمالي، نگرانيهاي رژيم صهيونيستي نيز بيشتر شده و عوامل وابسته به آنها به زبان آمدهاند، طوري كه در همين راستا « گوهر بخشعلي اوا» نماينده پارلمان باكو و مدير انستيتوي شرقشناسي آكادمي علوم باكو از افزايش زنان با حجاب ابراز نگراني كرد. وي از خانوادهها و بانوان ديندار كه فرزندان دختر خود را به رعايت حجاب تشويق ميكنند انتقاد كرد. اين عضو پارلمان پا را فراتر گذاشته و در بخشي كه اطلاعاتي از آن ندارد وارد شده و گفته است، قرآن حجاب را فقط براي زنان حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ منحصر كرده است؟!
از اين روست، غرب و نوكران و سينهچاكان داخلي آنان با احساس خطر و ترس از گسترش و شيوع فرهنگ ناب اسلامي و شيعي در اين كشور و در مقابله با فرهنگ اسلامي و شيعي و زدودن معنويت از جامعه ايران شمالي و دور كردن مردم مسلمان آن و به خصوص جوانان از فرهنگ غني و انسانساز و متعالي شيعه، به كمك شبكههاي تلويزيوني باكو (اجتماعي، Az.tv ، آينس، ليدر، اسپيس) و با پخش برنامهها، فيلمها، شوها، تبليغات و ... كه عمدتاً مستهجن و به سبك و سياق فرهنگ غربي و فرهنگ حاكم بر جامعه جهاني و تحميلي دستگاه فرهنگي سرمايهداري و ليبراليستي و ضدديني ميباشد و روز به روز در اين مسير (نمايش فيلمهاي مذكور) گوي سبقت را از همديگر ميربايند، مردم مسلمان اين كشور را به تدريج از فرهنگ اسلامي و فرهنگ اصيل خويش دور ميكنند و فرهنگ و فكر و ذهن و باورهاي آنها را كاناليزه ميكنند. چنانكه اين شبكهها با حمايت و پشتيباني مالي و فكري و خطدهي بازوهاي اقتصادي فرهنگي ليبراليستي همانند شركت مخابراتي اسرائيلي « باكسل»، شركتهاي الكترونيكي « سوني» و « سامسونگ» و ... با ترتيب دادن و برگزار كردن فستيوالها و مسابقههاي آواز و ترانهخواني و موسيقي با عناويني نظير « آذر استار» و ... در بين جوانان آذري ـ اعم از دختر و پسر ـ كه در آنها در ذبح مسائل اخلاقي و برهنگي دختران مسلمان آذري به جرأت ميتوان گفت حتي از خود غرب هم جلو ميزنند، الگوها و ستارههايي را به جوانان و جامعه ايران شمالي معرفي ميكنند كه باب ميل فرهنگ منحط غربي است. و لذا به نوشته روزنامههاي باكو، از جمله روزنامه « خبر باكو» ايران شمالي، در بين كشورهاي اروپايي از لحاظ از هم پاشيدن خانوادههاي جوان در رتبه اول قرار دارد. علماء و كارشناسان ديني، علت اساسي اين امر را بيكاري و فيلمهاي ضداخلاقي پخش شده از كانالهاي تلويزيوني اين كشور ميدانند.
در نتيجه بيبند و باري اخلاقي و به دنبال آن از هم پاشيدن كانون مقدس خانواده، تبعات زيانبار و مخرب ديگري در اين كشور بروز نموده است كه در روزنامه اولايلار در شماره روز سهشنبه مورخه 10 اكتبر 2006 (18/7/85) به آن اشاره شده است. اين روزنامه در تيتري تحت عنوان « تولد 26 هزار نوزاد غيرقانوني » مينويسد: اين تعداد نوزاد در چند سال اخير در ايران شمالي ميباشد. تنها در سال 2006 هشت هزار نوزاد غيرقانوني در باكو و ديگر شهرها متولد شده است.
2. بزرگداشت اعياد و مناسبتهاي اسلامي
مراسمات و مناسبتهاي مذهبي نظير ميلاد حضرت فاطمه زهرا سلامالله عليها و روز زن، ميلاد فرخنده حضرت علي عليهالسلام سالروز وفات حضرت زينب كبري سلام عليها و ... از سوي هيئتها و تشكلهاي اسلامي در مساجد، چادرها و ... برگزار ميشود. در اين مراسمات به وضعيت سياسي و اجتماعي ايران شمالي و غرب واقع شدن دين و تشيع و نيز پوشش غيراسلامي و نامناسب زنان آذري در اين كشور و همچنين، تحولات روز جهان اسلام از طرف سخنرانان اين مراسمات اشاراتي ميشود.
3. مساجد و زيارتگاهها
مساجد شهر باكو كه اكثراً قديمي بوده و از سنگ بنا شدهاند ـ از جمله مسجد امام حسين عليهالسلام، مسجد تازه پير، مسجد حاج سلطانعلي، مسجد مشهدي داداش، مسجد حاج جواد، مسجد جمعه و ... در بخش مركزي و قديمي اين شهر واقع شدهاند.
متأسفانه در نتيجة هفتاد سال حكومت كمونيستي و مبارزه آنها با اسلام و تداوم اين روش توسط دولت باكو، اكثر مساجد در ايران شمالي مهجور و غريب واقع شدهاند. با اين وجود، صرف اين مساجد در اين كشور حال و هواي اسلامي و شيعي به اين جمهوري بخشيده است و باعث رونق و ترويج و گسترش فرهنگ اسلامي و شيعي در اين كشور شده و ضامن بقا و پويايي آن ميباشد.
در شهر قبا نيز چهار مسجد به نامهاي خانم (بيبي) سكينه (امام جماعت آن حاج ميرحسن صمداف ميباشد)، حاج جعفري (بزرگترين مسجد قبا)، اردبيل ( به جهت اينكه در محله و منطقهاي بنا شده است كه در دوران گذشته اردبيليها در آن منطقه و محله سكونت داشتهاند، به اين اسم ناميده شده است. بر روي سنگي كه بر روي ديوار بيروني اين مسجد جاسازي شده است عنوان « اردبيل مسجدي ـ 1312 هجري» حك شده است) و مسجد جامع ( بنا شده در قرن 19 ميلادي) وجود دارد. سه مسجد اولي در دست شيعيان اين شهر و مسجد جامع نيز در اختيار اهل تسنن قبا ميباشد.
شهر « بردع » نيز داراي مساجد، زيارتگاهها و بناهاي تاريخي بسياري هست كه اكثر آنها مربوط به دوره صفويه بوده و يا توسط اعقاب اين خاندان بنا شدهاند و لذا شبيه بناهايي هستند كه توسط اين خاندان حكومتي شيعي در ديگر نقاط ايران آن زمان بنا شدهاند. به عنوان مثال مرقد و زيارتگاهي در اين شهر وجود دارد كه گنبد آن منقش به كلمه مباركه «الله الله» بوده و ميتوان گفت مقياس كوچكتري از گنبد «الله الله» بقعه شيخصفيالدين در شهر اردبيل ميباشد.
در شهر لنكران ( مركزيت منطقه تالشنشين ايران شمالي) نيز مساجد بسياري از جمله مسجد بازار بزرگ (احتمالاً مسجد جامع شهر ميباشد) مسجد بازار كوچك، مسجد قاراچيلار و ... وجود دارد. مسجد بازار بزرگ مسجدي قديمي و مربوط به قرون 19 و 20 ميلادي بوده و با آجر قرمز به سبك و سياق و همانند معماري مسجد جامع شهر آستاراي ايران بنا شده است و داراي پنجرههاي مشبك چوبي با شيشههاي رنگي به مانند پنجرههاي مساجد قديمي شهرهاي ايران ميباشد. لازم به توضيح است كه تابلوئي بر يكي از ستونهاي اين مسجد آويزان كردهاند و بر روي آن عكسهاي علماي قديمي شهر لنكران را به همراه مشخصات آنها چسباندهاند.
براساس اطلاعات منتشر شده از سوي كميته امور ديني دولت باكو در حال حاضر، در اين كشور 300/1 مسجد، 500 پير و زيارتگاه و 40 كلاس قرآن به تدريس تعليمات اسلامي مشغول هستند. كلاً در اين كشور يك مؤسسه عالي و دانشگاهي براي تحصيلات ديني وجود دارد و آن هم دانشگاه اسلامي باكو ميباشد كه داراي شعبه در شهرهاي زاگاتالا، لنكران، مينگهچور و سومقاييت ميباشد.
به گفته هدايت اروجاف رئيس كميته امور ديني دولت باكو در مصاحبه مطبوعاتي خويش، در ايران شمالي 321 تشكل مسيحي، 7 تشكل يهودي، 3 تشكل بهائي و يك تشكل نيز كريشنائي ميباشد. وي خاطر نشان كرد كه 96% مردم ايران شمالي مسلمان هستند. حسينيه ايرانيهاي مقيم باكو موسوم به حسينيه اهل بيت عليهم السلام كه در خيابان كاظمزاده باكو واقع شده است، بسيار كوچك بوده و عليرغم احداث چادر در حياط آن در مناسبتهاي مذهبي نظير دهه محرم و ليالي بابركت قدر، گنجايش سيل مشتاقان و محبان ائمه اطهار عليهم السلام و شيعيان آذري ـ كه جوانان و نوجوانان اكثريت را تشكيل ميدهند ـ را ندارد و اين حقير به چشم خود ديدهام كه چطور تشنگان چشمه زلال تشيع با هزار اميد و آرزو براي بهرهمندي از فيوضات برنامههاي مذهبي حسينيه به آنجا هجوم ميآورند و حتي حاضر ميشوند در زير باران و در حياط حسينيه سرپا بايستند و در مراسمات حضور يابند اما متأسفانه عده بسياري با كمبود جا و مكان مواجه شده و مجبور به ترك حسينيه و چادرها ميشوند به علت تنگي جا و مكانشان هميشه معذب هستند و آن چنان كه شايد و بايد نميتوانند از برنامهها بهرهمند گردند.
آرامگاه خواهر بزرگوار امام رضا عليهالسلام نيز در باكو واقع شده است، در ورودي باكو در كنار جاده باكو ـ آستارا زيارتگاه « بيبي هيئت» مشهور است و در كنار ساحل درياي مازندران قرار گرفته است. ( اين مكان به عنوان آرامگاه خواهر امام رضا عليهالسلام در نزد اهالي باكو مشهورتر است).
آرامگاه ديگر (بيبيرحيمه) در نزديكي قصبه نارداران باكو جاي گرفته است. اين آرامگاه توسط دينداران قصبه مذكور و ساير مؤمنين در سالهاي اخير بازسازي شده و محوطهاي بسيار بزرگ و وسيع و زيبا دارد و قبرستان باكو در اطراف آن قرار گرفته است. هر دو آرامگاه، پذيراي شيعيان و محبان اهل بيت عليهمالسلام ـ به ويژه در مناسبتها و اعياد اسلامي ـ بوده و پيونددهنده و حافظ اعتقادات مردم مسلمان اين جمهوري به تشيع و دين مبين اسلام ميباشد.
4. تحملپذيري ديني
نكته ديگري كه در مورد باورهاي ديني مردم ايران شمالي بايد به آن اشاره شود اين كه مردم اين كشور نسبت به عقايد و آراء گوناگون در اين كشور سعه صدر بيشتري دارند.
5. ارزش و احترام به قرآن كريم
هديه قرآن كريم به نخبگان ايران شمالي بسيار مورد استقبال قرار ميگيرد و آن را با كمال امتنان قبول مينمايند و در بسياري از موارد كارساز و كارگشاست.
برخي مشكلات عمده ديني در ايران شمالي
1. سياست ديني دولت باكو كه مبتني بر اصول لائيك و جدايي دين از سياست ميباشد، عمدهترين مانع در گسترش و ترويج دين مبين اسلام در اين كشور ميباشد. مضاف بر اينكه سردمداران اين كشور جهت جلب رضايت و حمايت غرب و صهيونيسم جهاني به موازات سختگيري براي فعاليتهاي اسلامي راستين و شيعي، زمينه مناسب را براي ترويج و گسترش مسيحيت و عقايد انحرافي و خرافي در اين كشور فراهم ميسازند.
2. فعاليت گروههاي افراطي ديني (غير شيعي)، ضعف در افزايش آگاهي ديني و فقدان دينداران و عالمان باسواد و اسلامشناس راستين براي تبيين و تشريح و تبليغ مسائل ديني مطابق با مقتضيات زمان و مكان براي مردم مسلمان اين كشور از مشكلات عمده ديني در اين كشور ميباشد.
3. متأسفانه به دليل محروميت هفتاد ساله مردم ايران شمالي از تعليمات ديني و سطحي بودن باورهاي ديني در اين كشور، به دلايلي كه در بالا به آن اشاره شد ـ از آثار و ظواهر و معنويات ماه مبارك رمضان چيزي در بين مردم باكو و كوچه و خيابانهاي آن ديده نميشود و روزهخواري، به خصوص با كشيدن سيگار، به وفور قابل مشاهده است و هر فرد مسلمان معتقدي را آزار ميدهد.
■ نتيجهگيري
مردم ايران شمالي روز به روز گرايش و شناخت بيشتري از اسلام پيدا ميكنند. جريان ممنوعيت اذان يك دليل روشن در اين باره است. دولت كوشيد تا پخش اذان از مساجد را ممنوع كند، اما اعتراض گسترده مردمي دولت را به عقبنشيني واداشت و الهام علياف رئيس دولت باكو اظهار داشت كه وي دستور ممنوعيت پخش اذان را صادر نكرده است!!
جريان بيداري اسلامي در ايران شمالي گسترش مييابد و اين را حتي آمريكاييها نيز درك كردهاند. آمريكاييها با درك اين نكته كه حاكميت در آينده در اختيار اسلامگرايان خواهد بود. از هم اكنون تلاش ميكنند تا با جريان اسلامگرا و چهرههاي شاخص آن تعامل داشته باشند.
مردم مظلوم و مستضعف ايران شمالي عليرغم اينكه ساليان متمادي از اسلام و تشيع دور نگه داشته شدهاند، باور و تعلق به اسلام و تشيع از روح و جان آنان رخت برنبسته است و هنوز هم ميتوان بروز و ظهور زيباي آن را در كوچه و خيابان، مساجد، برخورد مردم با يكديگر و ... ديد، ميتوان نتيجه گرفت كه مردم عامي اين كشور واقعاً مظلوم و به تعبير قرآني، مستضعف واقع شدهاند و نياز به ياري و مساعدت ديني به هر نحو ممكن دارند.
راسم موسي بياف تحليلگر مسايل سياسي در باكو معتقد است كه از نظر تئوري به حكومت رسيدن حزب ديني در ايران شمالي كه اغلب اهالي اين كشور مسلمانند، ممكن است. ولي در آيندة نزديك اين مسأله چندان واقعي به نظر نميرسد. بايد براي اين مسأله زماني طولاني را طي كرد. ايدئولوژي الحادي در ايران شمالي هفتاد سال حكم فرما بوده است. هماكنون پايههاي ديني در اين كشور ضعيف است و دوره استحكام خود را ميگذراند. وي افزود: « با اين همه من تكرار تجربه تركيه ( به حاكميت رسيدن اسلامگرايان) در ايران شمالي را بعيد نميدانم».
پينوشتها: ــــــــــــ
- قفقاز جنوبي متشكل از جمهوريهاي آذربايجان (ايران شمالي)، و ارمنستان و گرجستان ميباشد.
- روزنامه يني آذربايجان، 22/4/86
- نشريه صنعت
- شبكه تلويزيوني آينس، 30/2/86
- روزنامه اولايلار (حوادث)، 18 و 19/7/85
- روزنامه باكو خبر، 7/6/85 و 31/2/86
- شبكه تلويزيوني Az. tv
- شبكه تلويزيوني A. tv
- روزنامه يني مساوات، 22/4/86 و 8/5/86
- سايت اينترنتي ايران شمالي، 31/3/86
- مشاهدات و تجربيات شخصي نگارنده مقاله از جامعه ايران شمالي